Enkele citaten uit het boekje ‘Blijf de aarde trouw – pleidooi voor een Nietzscheaanse terrasofie’ - van Henk Manschot

Henk Manschot laat je in dit boeiende toegankelijke boekje zien hoe Nietzsche (1844-1900) een weergaloos actuele 'terrasofie' ontwikkelde: een op de aarde geïnspireerde levenskunst ('terra' betekent aarde en 'sofie' wijsheid). Deze levenskunst sluit aan bij wat wij in onze visie de EcoZeN leefwijze noemen. In dit boekje kwamen we ook een tekst tegen van Nietzsche die naadloos aansluit bij onze motieven om ieder jaar een Gathering te houden op Forge Neuve. Het verschil met die tijd is dat wij in deze tijd, naast de motieven die Nietzsche hieronder noemt, ook een gedragsverandering bepleiten bij de hedendaagse mens. Om met de woorden van de Duitse cultuurfilosoof Peter Sloterdijk te spreken: ‘Je moet je leven veranderen’ (de titel van zijn boek uit 2011). Hem citeren we verderop nog een keer.

Citaat uit Blijf de aarde trouw – pag.108/109, dat aansluit bij onze visie van de jaarlijkse Gathering op Forge Neuve.

“Begin niet onmiddellijk met morele lessen! ‘(waarschuwing van Nietsche.) De reden daarvoor is dat bij Nietsche, in tegenstelling tot onze tijd, de wending naar de aarde niet de reactie is op een dreiging die vanuit de toekomst op ons afkomt. Bij Nietsche komt de wending naar de aarde voort uit het verlangen dichter bij de natuur te komen. Dat maakt een groot verschil, want bij hem leidt die wending naar het plezier dat de natuur oproept en naar nieuwe ervaringen van geluk en zich lijfelijk goed voelen. De wending naar de aarde krijgt daardoor vaak iets lichtvoetigs en vrolijks en breekt juist het morele universum open in de richting van een zo breed mogelijke beleving van de natuur. De bekering die zichin Zarathoestra voltrekt, brengt in beeld dat waarde-beleving veel meer omvat dan alleen het morele. Het nieuwe waarde-perspectief dat hij voor ogen heeft, herijkt het waarderen zelf. Daarom komt Nietsche niet onmiddellijk met morele lessen. Hij komt met de aanbeveling om eerst het speelveld van het gevoel uit te breiden en te verfijnen. Niet een nieuwe moraal, maar een nieuwe gevoeligheid en het ontwikkelen van een zintuiglijke en esthetische expressie in de meest brede zin komen als eerste in beeld. De vaardigheden die daarbij horen zijn: aandachtig kunnen luisteren en kijken naar wat buiten te beleven valt en hoe dat ons raakt, kunnen verwijlen in de natuur zonder doel of richting, opgaan in het landschap, inlevingsvermogen ontwikkelen voor dieren en planten, gevoelig worden voor zon, wind, regen en stilte en de uitwerking daarvan op ons gedrag en onze stemmingen. Het vraagt om een actieve houding van ontvankelijk en opmerkzaam zijn, een alert zich laten meenemen, zich overgeven aan wat gebeurt, aan wat je overkomt. Door zo in de natuur te zijn, dag in dag uit, kwamen in Nietsche veel nieuwe gedachten en gevoelens tot leven. Over de zon bijvoorbeeld. De zon wordt ervaren als een gulle gever die haar licht en warmte zomaar uitstrooit over al wat leeft, elke dag opnieuw.“

Verdere citaten:

“Belevingen staan bij mensen niet los van expressie en verwoording. Taal en taalvernieuwing zijn daarom vitale elementen in dit belevingsproces. Nietzsche zelf ontwikkelt zich dan ook tegelijkertijd tot een echte taalkunstenaar. Een kunstenaar die wil verrassen en met vergerten en nieuwe stijlvormen boosaardige vrolijkheid opwekt en verrassende inkijkjes biedt in het lijfelijk in de natuur zijn. Hoe rijk, subtiel, dubbelzinnig. Genereus, intens, hardvochtig klinkt de klankkast van het lijf voor wie het nieuwe woorden aanreikt, merkt hij op. Zelfs hij komt daarbij woorden tekort. Nietzsche zet zich erg af tegen wat hij ‘waarheidstaal’ noemt, een stijl die in de filosofie, religie en wetenschap van die tijd de boventoon is gaan voeren. Zijn advies is om jezelf uit deze kramp los te maken en weer gevoelig te worden voor de vele verbindingen tussen taal en gevoel, taal en beleving, taal en sensatie. Om vervolgens te vragen: wat ervaar ik meer, preciezer, rijker, als ik andere woorden gebruik in mijn contact met de aarde? Welke taal moet ik gebruiken als ik wil voelen dat de aarder mij aanspreekt, toespreekt? Is er taal die dat goed lukt? […] Taal is een bepalend medium tussen mens en natuur.” Pag. 109/110

Peter Sloterdijk en Rilke

Als wij die laatste zinnen over de taal lezen en de wijze waarop Nietzsche zijn beleving van de natuur beschrijft, moeten we meteen denken aan de wijze waarop Peter Sloterdijk in zijn boek ‘Je moet je leven veranderen’ in het eerste hoofdstuk met de titel ‘Het bevel uit de steen’ met de ondertitel ‘De belevenis van Rilke.’ schrijft dat ‘Rilkes Torso-gedicht bij uitstek geschikt is om de vraag te stellen naar de bron van autoriteit.’ (p.27) Een pagina verder vertelt Sloterdijk: ‘Vanaf nu moet alle autoriteit van de dingen zelf uitgaan – of beter gezegd: van het heel specifieke ding dat zich tot mij wendt, omdat het de blik helemaal voor zich opeist. Dit is alleen mogelijk omdat ding-zijn vanaf nu per definitie niets anders betekent dan: iets te zeggen hebben. Sloterdijk voegt er wel aan toe: ‘Het spreekt vanzelf dat niet elk willekeurig iets tot de rang van een ding kan worden verheven. Overigens, de uitdrukking in onze taal, ‘dat is mijn ding’, heeft dus een diepere betekenis en verwijst naar iets bijzonders, iets speciaals, dat een mystieke, bijna onzegbare lading heeft.

Rilke voert op zijn terrein en met zijn middelen een operatie uit die men filosofisch zou kunnen omschrijven als de ‘boodschappelijke transformatie van het Zijn. ‘Zijn dat begrepen kan worden is taal’, zal Heidegger zeggen, wat omgekeerd tot de volgende stelling leidt: taal die door het ‘Zijn’ verlaten is, verandert in gezwets.’

Niet voor niets brengen we Sloterdijk hier ter sprake. Hij is altijd zeer onder de indruk geweest van Nietzsche. Beschouwt hem niet zomaar als een historisch denker, maar als een keerpunt in de Europese cultuur en filosofie. Niet voor niets nemen de inzichten van Sloterdijk een belangrijke plaats in in onze visie. Met name gebruikt Sloterdijk Nietzsche’s inzichten over menselijke oefening en discipline, om te laten zien hoe de mens zichzelf vormt door training en cultuur. Deze gedachtegang is voor ons van belang omdat we pretenderen een vernieuwende, experimenterende leerschool te zijn wat betreft vorm en inhoud., waar het fenomeen mystiek, naast andere tastbare werkelijkheden een belangrijke plaats inneemt.

Op pag. 334 van ‘Je moet je leven veranderen’ gaast Sloterdijk dieper in. Op de begrippen menselijke oefening en discipline. Hij begint al te stellen dat vernieuwing betekent ‘door herhaling een nieuw patroon in de wereld brengen.’ Over die herhaling zegt hij: ‘Heeft men eenmaal begrepen dat elke uitgevoerde tweede keer van een handeling de handelende vormt en verder helpt, dan weet men ook waarom er geen zinloze beweging bestaat. De herhaling heeft in de antropologische verlichting haar onschuld verloren: op haar berust, zoals men expliciete inziet, het voortbestaan van de wereld – waarmee niets ten nadele van het eenmalige is gezegd - behalve dan dat men het misbruikt als men om het Gouden Kalf ‘Gebeurtenis’ danst. Het ligt in de natuur van de naturen dat ze herhalingssystemen voor het beproefde zijn en voor culturen geldt dit vrijwel in dezelfde mate. God zelf moet de meeste dingen laten afhandelen door de routines van de natuur en kan slechts af en toe zijn ontologische geheime wapen, het wonder, inzetten. Kierkegaard redeneert al vanuit de reflecterende kennis van de moderne mens als hij constateert: ‘Als God de herhaling niet zelf had gewild, was de wereld nooit ontstaan. […] vandaar dat de wereld bestaat en wel hierdoor bestaat, dat ze een herhaling is. Daar voegt Nietzsche nog aan toe wat hij tijdens langdurige zelfexperimenten aan de weet was gekomen: de stijl is inderdaad de mens zelf, vooropgesteld dat men beseft dat stijl een culturele verschijningsvorm van de herhaling is.’ (Pag. 334)

Het moge duidelijk zijn; de essentie van onze veelzijdige ambachtelijke projecten, het hart van een Gaia Collectief, komt tot uitdrukking in de herhalende handelingen. Zij vormen de basis van de vernieuwing omdat de waarden en normen van die essentie, het Zijn, op den duur leiden tot de gewenste paradigma verandering.

Terug naar de zin uit Sloterdijks eerste hoofdstuk: ‘Het bevel uit de steen’ met de ondertitel ‘De belevenis van Rilke.’ schrijft hij dat ‘Rilkes Torso-gedicht bij uitstek geschikt is om de vraag te stellen naar de bron van autoriteit.’ (p.29)`en dan vooral de slotzinnen:’ … geen plek aan hem die jou niet ziet. Zo doorgaan met je leven kun je niet.’

Belangrijke zinnen als we een appel doen op deelnemers aan ons Kairos Centrum; als we van hen een offer vragen (de illusie van een voorspelbaar leven); als we hen uitnodigen de sprong te wagen om het tij te keren. We nodigen hen niet uit om een spectaculair, enerverend nieuw leven te beginnen - de paradox: dat is het ten diepste wel, als je daardoor wonderen mee gaat maken, synchroniciteiten – maar hen leren luisteren naar de essentiële wetmatigheden van de natuur; dat ze leren inzien dat ze zelf die natuur ook zijn.

We vermoeden dat we over deze onderwerpen mooie gesprekken zullen hebben met Henk Manschot tijdens de volgende filosofiedagen in het voorjaar van 2027.